Rzecz nieprefabrykowana a prawo konsumenta do odstąpienia od umowy zawartej na odległość

Pandemia koronawirusa SARS-CoV-2 istotnie ograniczyła wizyty w sklepach stacjonarnych, zmuszając zarazem wielu przedsiębiorców do przeniesienia swojego biznesu do Internetu. Także konsumenci coraz częściej decydują się na zamawianie potrzebnych im rzeczy online, zawierając umowy na odległość za pomocą kilku kliknięć. Choć regulacje zapewniające im odpowiednią ochronę obowiązują już od dobrych paru lat, wspomniany trend sprawił, że istotnie zyskały one na aktualności. Tym bardziej, że brak możliwości organoleptycznego zbadania rzeczy skłonił konsumentów do podjęcia ryzyka nabycia przez Internet przedmiotów o bardziej skomplikowanych właściwościach, np. mebli. Właśnie z tego typu zagadnieniem przyszło mi się zmierzyć przy okazji świadczenia pomocy prawnej na rzecz jednej z moich Klientek.

Zasada ogólna…

Generalną regułą wynikającą z przepisów ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta¹ (zwanej dalej „PrKonsumenta„) jest możliwość odstąpienia przez niego od umowy zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

Art. 27. Konsument, który zawarł umowę na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, może w terminie 14 dni odstąpić od niej bez podawania przyczyny i bez ponoszenia kosztów, z wyjątkiem kosztów określonych w art. 33, art. 34 ust. 2 i art. 35.

Przy sprzedaży na odległość, omawiane uprawnienie motywuje się przede wszystkim brakiem możliwości obejrzenia towaru, przetestowania go, czy sprawdzenia jego cech. Zakup towaru poza lokalem przedsiębiorstwa może z kolei stanowić skutek zaskoczenia konsumenta lub wywarcia na nim presji psychologicznej przez sprzedawcę. Uznano więc za zasadne przyznanie nabywcy pewnego czasu na przemyślenie dokonanego zakupu. Może on bowiem dojść do wniosku, że towar nie spełnia jednak jego oczekiwań lub że w ogóle nie jest mu potrzebny².

… i wyjątki potwierdzające regułę

Nie we wszystkich jednak przypadkach sprzedaży na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa, tak daleko posunięta ochrona konsumenta znajdzie swoje uzasadnienie. W niektórych bowiem okolicznościach jej zastosowanie prowadziłoby do skutków w sposób oczywisty nieracjonalnych z prawnego lub gospodarczego punktu widzenia. Ustawodawca przewidział więc w art. 38 PrKonsumenta szereg wyjątków od przedstawionej w poprzednim akapicie zasady ogólnej.

Odstępstwem od reguły jest m.in. sytuacja, gdy przedmiotem świadczenia jest rzecz nieprefabrykowana, wyprodukowana według specyfikacji konsumenta lub służąca zaspokojeniu jego zindywidualizowanych potrzeb (art. 38 pkt 3 PrKonsumenta). Odstąpienie przez konsumenta od umowy, której przedmiotem była rzecz wytworzona ściśle według przedstawionej przez niego specyfikacji, powodowałaby po stronie przedsiębiorcy istotne trudności w jej późniejszym zbyciu na rzecz innego nabywcy³. Wobec powyższego, co do zasady konsument nie może odstąpić od umowy dotyczącej rzeczy nieprefabrykowanej, zawartej na odległość lub poza lokalem przedsiębiorstwa.

W obliczu takiej redakcji przepisu, niezmiernie istotnym jest jednak rozstrzygnięcie, kiedy rzeczywiście będziemy mieć do czynienia z rzeczą nieprefabrykowaną. Bardzo często zdarza się bowiem, że przedsiębiorcy świadomie nadużywają wspomnianego pojęcia, odmawiając konsumentom możliwości skorzystania z przysługującego im prawa. Zapominają oni jednak, że w myśl jednej z podstawowych zasad wykładni prawa, wyjątki od reguły należy interpretować w sposób zawężający.

Rzecz nieprefabrykowana, czyli jaka?

Zgodnie ze Słownikiem Języka Polskiego PWN, „prefabrykować” w pierwotnym rozumieniu oznaczało „wytwarzać prefabrykaty, czyli gotowe elementy budowlane poza miejscem budowy”. Aktualnie termin używany jest nie tylko w odniesieniu do materiałów budowlanych, ale także do wytwarzania różnych rzeczy na masową skalę. Ze względu na powyższe, za rzecz nieprefabrykowaną należałoby postrzegać taką, która powstała z myślą o konkretnym kliencie. Autorka zastrzega jednak, że interpretacji tego pojęcia występującego w aktach prawnych powinni dokonywać prawnicy, nie językoznawcy⁴.

Z pomocą w ustaleniu zakresu zastosowania art. 38 pkt 3 PrKonsumenta przychodzą więc wytyczne Dyrekcji Generalnej ds. Sprawiedliwości Komisji Europejskiej dotyczące dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. w sprawie praw konsumentów, zmieniającej dyrektywę Rady 93/13/EWG i dyrektywę 1999/44/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz uchylającej dyrektywę Rady 85/577/EWG i dyrektywę 97/7/WE Parlamentu Europejskiego i Rady⁵ (zwane dalej „Wytycznymi„). Warto bowiem dodać, że PrKonsumenta stanowią właśnie wdrożenie wspomnianej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/83/UE z dnia 25 października 2011 r. Zgodnie z Wytycznymi::

Wydaje się, że wyjątek ten powinien obejmować na przykład:
1) towary, dla których konsument podał specyfikacje, na przykład wymiary mebli lub rozmiar tkaniny;
2) towary, które zgodnie z życzeniem konsumenta mają mieć określone cechy indywidualne, na przykład specjalne elementy konstrukcyjne samochodu wytwarzane na zamówienie lub określony podzespół komputerowy, który musi być indywidualnie sprowadzony na potrzeby konkretnego zamówienia i który nie stanowił części ogólnej, kierowanej do nieoznaczonego kręgu osób, oferty przedsiębiorcy;
3) etykiety adresowe zawierające dane kontaktowe konsumenta lub podkoszulki ze zindywidualizowanym nadrukiem.
Pojęcie specyfikacji/personalizacji należy w tym kontekście rozumieć w taki sposób, że towary są co do zasady unikalne i wytarzane zgodnie z indywidualnymi życzeniami i wymaganiami określonymi przez konsumenta i uzgodnionymi z przedsiębiorcą.

Z kolei w przypadku, gdy konsument po prostu przygotowuje towar, wybierając standardowe (określone zawczasu) opcje udostępniane przez przedsiębiorcę, na przykład kolor samochodu lub jego wyposażenie dodatkowe, lub kompletuje zestaw mebli z wykorzystaniem elementów standardowych, nie można mówić ani o „specyfikacjach>>, ani o „personalizacji” w wąskim znaczeniu tego przepisu.

Powyższy sposób rozumienia rzeczy nieprefabrykowanych, stanowiących przedmiot umów, do których zastosowanie znalazłby przepis art. 38 pkt 3 PrKonsumenta, potwierdzają również wypowiedzi przedstawicieli doktryny. Wskazuje się, że rzecz, o której mowa w powołanym przepisie powinna spełniać co najmniej jedną z poniższych przesłanek:

• zostać wyprodukowana według specyfikacji konsumenta (zasadniczo tworzona na podstawie jego wytycznych) lub
• służyć zaspokojeniu zindywidualizowanych potrzeb konsumenta (dostosowana do spełnienia potrzeb konkretnego konsument; spersonalizowana pod niego)⁶.

Przepis art. 38 ust. 3 PrKonsumenta nie znajdzie natomiast zastosowania, gdy będziemy mieć do czynienia jedynie z dokonywaniem wyboru standardowych opcji lub dobieraniem zestawu rzeczy z gamy elementów oferowanych przez przedsiębiorcę⁷. Warto jednak zapoznać się z odmiennym poglądem, zaprezentowanym w uzasadnieniu orzeczenia Sądu Rejonowego dla Łodzi-Widzewa w Łodzi VIII Wydział Cywilny z 16.03.2016, VIII C 3202/15⁸.

Z praktyki Kancelarii

W sprawie, w której doradzałem, moja Klienta zdecydowała się na złożenie za pomocą strony internetowej zamówienia na interesującą ją sofę. W owym przypadku brak prefabrykacji polegać miał według sprzedawcy na wyborze koloru i rodzaju obicia oraz odcieniu drewna nóżek mebla. Selekcji dokonać można było spośród kilku oferowanych przez przedsiębiorcę opcji, niektórych dodatkowo płatnych. „Zapobiegliwie” sprzedawca informował o nieprefabrykowanym charakterze mebla już w jego opisie. Oczywiście nie mogło to mieć żadnego znaczenia dla jego oceny jako takiego. Oceny takiej dokonuje się bowiem na podstawie okoliczności konkretnego przypadku, a nie deklaracji przedsiębiorcy.

Klientka zamówiwszy sofę z trafiającymi w jej gusta elementami do wyboru (bez dodatkowych dopłat), zdecydowała się na odstąpienie od umowy. Spotkała się ona jednak z odpowiedzią sprzedawcy o braku możliwości skorzystania z tego prawa, ze względu na nieprefabrykowany charakter rzeczy. Na szczęście w wyniku przygotowanej przeze mnie argumentacji, przedsiębiorca szybko zweryfikował swój pogląd, zwracając Klientce pieniądze już następnego dnia. Pozwoliło to zaoszczędzić czas oraz nerwy na niepotrzebną dyskusję ze sprzedawcą, a zwłaszcza pieniądze, związane z niechcianym zakupem. Świadomość Państwa praw jako konsumentów i nie tylko, może więc w sposób skuteczny zgasić problem już w zarodku. Wielu kontrahentów stara się bowiem żerować na owej nieświadomości i wykorzystywać ją na Państwa niekorzyść. W tego typu i innych sytuacjach zapraszam więc do kontaktu i skorzystania z naszego doradztwa prawnego już na wczesnym etapie sprawy.

Źródło i autorstwo grafiki: Tło zdjęcie utworzone przez mindandi – pl.freepik.com