Zaliczka i zadatek – subtelna różnica brzemienna w skutkach

Bardzo często zamawiając różnego rodzaju usługi lub zlecając wykonanie określonego dzieła, decydujemy się na zapłatę części wynagrodzenia „z góry”. Potocznie mówimy wtedy o zaliczce, czy płatności zaliczkowej. Nie zawsze jednak suma przekazana przy okazji zawierania umowy lub na początku współpracy będzie miała taki charakter. W rzeczywistości może ona stanowić tzw. zadatek. Ten zaś ma nieco odmienne od zaliczki znaczenie i wywołuje też inne skutki prawne. Warto być świadomym tych różnic, aby nie narazić się na niekiedy dotkliwe konsekwencje pomylenia obu tych pojęć.

Zaliczka i zadatek w ogólności

Przepisy Kodeksu cywilnego nie regulują kwestii zaliczki. Nie znajdziemy tam również definicji tego pojęcia. Przyjmuje się więc jego potoczne rozumienie, jako spełnienie części świadczenia (najczęściej pieniężnego, ale nie tylko) przed uzyskaniem wzajemnego świadczenia drugiej strony¹. Jest to więc, co do zasady, swoista przedpłata, z którą jednak ustawa nie wiąże żadnych istotnych skutków prawnych.

Zdecydowanie więcej uwagi Kodeks cywilny przywiązuje do kwestii zadatku, poświęcając jej cały art. 394, nie definiując jednak tego pojęcia. Zmusza to do przyjęcia jego rozumienia w języku powszechnym. Za słownikiem języka polskiego wypada więc zauważyć, że zadatek co nic innego jak „część należności wpłacana z góry jako gwarancja dotrzymania umowy„². Także i w tym przypadku, zadatek podobnie jak zaliczka zaliczany będzie na poczet świadczenia osoby, która go daje. Jest to zgodne z brzmieniem art. 394 § 2 Kodeksu cywilnego³:

W razie wykonania umowy zadatek ulega zaliczeniu na poczet świadczenia strony, która go dała; jeżeli zaliczenie nie jest możliwe, zadatek ulega zwrotowi.

Diabeł tkwi w szczegółach – drobne, lecz istotne różnice

Zarówno zaliczka, jak i zadatek mają więc wspólny mianownik. W obu przypadkach mamy bowiem do czynienia z zapłatą „z góry” za usługę lub dzieło jeszcze niewykonaną. Podstawową różnicą jest jednak wspomniana wyżej funkcja gwarancyjna zadatku, która nie występuje w przypadku zaliczki. Przepis art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego wyraźnie bowiem stanowi, że⁴:

W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej.

Powyższe oznacza, że zasadniczo⁵, jeżeli z naszej winy nie dojdzie do wykonania umowy, w ramach której dano zadatek, to:

1. nie będziemy mogli żądać zwrotu zadatku (najczęściej jakiejś kwoty) – jeżeli to my go daliśmy;
2. będziemy musieli zwrócić zadatek w podwójnej wysokości – jeżeli to my go otrzymaliśmy.

Dla porównania, gdybyśmy zastąpili zadatek zaliczką, to w opisanych wyżej sytuacjach, odpowiednio:

1. moglibyśmy żądać jej zwrotu;
2. musielibyśmy zwrócić tylko jednokrotności zaliczki.

Wątpliwości na korzyść zadatku

Niniejszy wpis nie ma jednak na celu rozstrzygnięcia, która ze wspomnianych instytucji jest korzystniejsza. Zależeć to bowiem będzie każdorazowo od okoliczności danego przypadku oraz konkretnych oczekiwań. Warto znać jednak plusy i minusy zarówno jednej, jak i drugiej, aby dokonać bardziej świadomego wyboru w tym zakresie. Właśnie kwestia świadomości nabiera jeszcze większego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że Kodeks cywilny wprowadza domniemanie wręczenia zadatku, a nie zaliczki. Pierwsza część art. 394 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi bowiem regułę interpretacyjną⁶, zgodnie z którą⁷:

W braku odmiennego zastrzeżenia umownego albo zwyczaju zadatek dany przy zawarciu umowy ma to znaczenie, że w razie niewykonania umowy przez jedną ze stron druga strona może bez wyznaczenia terminu dodatkowego od umowy odstąpić i otrzymany zadatek zachować, a jeżeli sama go dała, może żądać sumy dwukrotnie wyższej.

Sumę pieniężną przekazaną przy zawarciu umowy traktuje się zatem w razie wątpliwości jako zadatek, ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi. Nie warto więc pozostawiać tej kwestii przypadkowi i najlepiej wprost uregulować intencję stron za pomocą czytelnych postanowień umownych. Przy ich redakcji pomocą służą radcowie prawni ze Styczewscy Kancelarie Radców Prawnych, zapraszając do kontaktu i skorzystania z oferowanych usług.

Źródło i autorstwo grafiki: Pieniądze zdjęcie utworzone przez creativeart – pl.freepik.com